Czerniak to złośliwy nowotwór skóry wywodzący się z melanocytów. Może powstać ze znamion barwnikowych, jak i na skórze niezmienionej, także na śluzówkach, w gałce ocznej, czy pod paznokciem. Stanowi od 5 do 7% nowotworów złośliwych skóry. Główne czynniki ryzyka to predyspozycje genetyczne, nadmierna ekspozycja na słońce, szczególnie oparzenia słoneczne.

Czerniak – występowanie

W Polsce rocznie diagnozuje się 3500 – 4000 zachorowań na czerniaka, z czego połowa jest w zaawansowanym stadium. Skutkuje to większą śmiertelnością niż w krajach Europy Zachodniej, gdzie czerniaki są wcześniej wykrywane, w mniejszym stopniu zaawansowania (większa świadomość, wcześniejsze zgłaszanie się do lekarza, profilaktyka). W Polsce czerniaki wykrywane są w bardziej zaawansowanej postaci, wpływa na to późna zgłaszalność, mniejsza świadomość zagrożenia. U mężczyzn czerniak występuje zazwyczaj na tułowiu, u kobiet na podudziach. U użytkowników solarium czerniak częściej jest w lokalizacji o niskiej ekspozycji na UV, czyli okolicach normalnie zakrytych przed słońcem.  W solarium cała skóra jest opalana, a na słońcu część skóry jest osłonięta ubraniem.

Czynniki ryzyka czerniaka

Wśród głównych czynników nasilających ryzyko wystąpienia czerniaka należy wymienić:

• jasna karnacja I/II fototyp, rude włosy, niebieskie oczy,
• liczne znamiona barwnikowe,
• oparzenia słoneczne (szczególnie w dzieciństwie, ale też w wieku dorosłym),
• oparzenia posłoneczne z odczynem pęcherzowym przed 15 rokiem życia,
• czerniak u pacjenta lub u osób spokrewnionych,
• korzystanie z solarium,
• kumulatywne (dawka kumulowana przez lata) uszkodzenie posłoneczne skóry. 

Niepokojące objawy

Objawy, które mogą wskazywać na czerniaka i powinny wzbudzać czujność to:

• zmiana wielkości, koloru, kształtu znamienia,
• asymetria,
• nieregularne brzegi
• świąd, krwawienie, pogrubienie.

Zgodnie z najnowszymi zaleceniami wczesnego wykrywania nowotworów, w ocenie znamion barwnikowych pomocny jest algorytm ABCDE.

• Asymetria (ang. asymmetry A)
• Nieregularne/niewyraźne brzegi (ang. border B)
• Zmiana koloru – ciemnobrunatny, niebieski, nierówne zabarwienie, odbarwienie (ang. color C)
• Średnica > 5 mm (ang. diameter D)
• Zmiana kształtu znamienia, uniesienie, pojawienie się wypukłości, pojawienie się guzków, powiększenie (ang. evolution, elevation E)

Rozpoznanie i leczenie czerniaka

W diagnostyce stosuje się dermatoskop, z wbudowanym oświetleniem – obraz jest dziesięciokrotnie powiększony, badanie jest nieinwazyjne. Inną metodą jest wideodermatoskopia polegająca na przyłożeniu kamery do skóry i oglądaniu obrazu na ekranie monitora. 

Rozpoznanie czerniaka ustalamy po chirurgicznym usunięciu podejrzanej zmiany i badaniu histopatologicznym. O dalszym leczeniu decyduje lekarz, może to być usunięcie zmiany pierwotnej z poszerzonym marginesem, wycięcie węzłów chłonnych, immunoterapia.  

Profilaktyka

W przypadku czerniaka niezwykle duże znaczenie ma profilaktyka. Oto zasady, których warto przestrzegać, by ograniczyć ryzyko rozwoju tego nowotworu:

• stopniowe przyzwyczajanie skóry do słońca, tak by nie pojawił się odczyn rumieniowy,
• unikanie ekspozycji na UV w godzinach 11-16, gdy promieniowanie jest najbardziej intensywne,
• unikanie odczynów rumieniowych i rumieniowo-pęcherzowych posłonecznych, szczególnie u dzieci i młodzieży,
• regularnie, dokładnie i prawidłowo stosowane kremy z filtrem UV o wysokim wskaźniku, chroniącym przed UVA, UVB, IR – im jaśniejsza karnacja, tym powinien być zastosowany wyższy wskaźnik ochrony przed UV,
• krem z filtrem należy nakładać około 20-30 min przed ekspozycją na UV, w odpowiedniej ilości, a aplikacja ponawiana co 2-3 godziny, też po wyjściu z wody, wycieraniu skóry ręcznikiem, spoceniu się,
• szczególna ochrona wrażliwych okolic ciała,
• ochrona skóry odzieżą, kapeluszem – w czasie najintensywniejszego promieniowania,
• ochrona oczu poprzez noszenie okularów z odpowiednimi filtrami,
• sprawdzanie indexu UV – Index promieniowania to międzynarodowa jednostka miary określająca poziom/intensywność promieniowania UV w danym miejscu, dniu i godzinie,
• rezygnacja z solarium,
• regularna samokontrola skóry, znamion barwnikowych, oglądanie też dłoni, stóp i paznokci
• badania profilaktyczne znamion barwnikowych (dermatoskopia, wideodermatoskopia).

Wczesne wykrycie czerniaka zwiększa szansę na wyleczenie, ważna jest samokontrola, a w razie niepokojących objawów zalecana jest wizyta u lekarza.